Để phát hành IPO, các công ty cần đáp ứng những điều kiện khắt khe của Ủy ban Chứng khoán từ tình hình hoạt động kinh doanh tốt cho đến chiến lược hoạt động cụ thể và đó cũng là lý do cổ phiếu IPO thu hút nhà đầu tư để đón đầu thị trường và tìm kiếm lợi nhuận lớn.

Nhưng có thật sự là cổ phiếu nào IPO cũng phát triển và đem lại lợi nhuận lớn cho nhà đầu tư? Hãy cùng Go Money tìm hiểu về IPO và các thương vụ IPO ở Mỹ và Việt Nam 2019 2020.

1. IPO là gì? Tại sao các công ty lại muốn IPO

IPO (Initial Public Offering) là việc chào bán cổ phần lần đầu ra công chúng ở thị trường sơ cấp, được niêm yết trên sàn, của một công ty cổ phần, và sau đợt IPO thì công ty cổ phần sẽ trở thành công ty cổ phần đại chúng

Như trong thương vụ IPO của Google năm 2004, tổng cộng 19,6 triệu cổ phần Google được chào bán, trong đó bản thân Google phát hành mới 14,1 triệu cổ phần để tăng vốn, còn các cổ đông chào bán 5,5 triệu cổ phần.

Hoạt động IPO mang lại rất nhiều thuận lợi, ưu điểm cho doanh nghiệp, rất nhiều doanh nghiệp khi mới thành lập đã muốn công ty được niêm yết cổ phiếu trên sàn chứng khoán để nhận về một số vốn khổng lồ, có vị thế và độ nhận diện nhất định trong thị trường tài chính nói riêng, thị trường kinh tế nói chung như:

  • Gia tăng nguồn vốn, mở rộng đầu tư kinh doanh, sản xuất, tăng trưởng quy mô
  • Gia tăng thương hiệu và sự minh bạch uy tín của doanh nghiệp
  • Các nhân viên của doanh nghiệp có khả năng sở hữu cổ phiếu của doanh nghiệp.
  • Cải thiện công tác quản lý
  • Thuận lợi trong việc mua bán sáp nhập

Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng gặp một số bất lợi:

  • Mất phí bảo lãnh phát hành cho ngân hàng đầu tư, tổ chức bảo lãnh (từ 5% – 7%)
  • Cổ phần bị pha loãng, chủ doanh nghiệp dễ dàng mất quyền kiểm soát, dễ bị thâu tóm.
  • Tính minh bạch đòi hỏi doanh nghiệp phải báo cáo thường xuyên cho Ủy ban tài chính, tuân thủ theo các quy tắc quy định và chính sách mới của chính phủ ủy ban các công ty kiểm toán.
  • Mỗi quyết định đều phải thông qua sự đồng ý của phần lớn cổ đông bằng hình thức bỏ phiếu.

Các loại hình IPO thông qua ngân hàng đầu tư

Các thương vụ IPO thường được tư vấn và/hoặc bảo lãnh bởi một định chế tài chính giàu năng lực và kinh nghiệm.

Ở Mỹ, các tổ chức tư vấn-bảo là các ngân hàng đầu tư như Goldman Sachs, Morgan Stanley, Citigroup,… và IPO (hay chào bán chứng khoán nói chung) được coi là một trong những nghiệp vụ cốt lõi của hoạt động ngân hàng đầu tư.

Ở Việt Nam, những tổ chức tư vấn-bảo lãnh IPO thường là các công ty chứng khoán như CTCP Chứng khoán Sài Gòn (SSI), CTCP Chứng khoán Bản Việt (VCSC), CTCP Chứng khoán Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BSC) …

Tùy theo vai trò của ngân hàng đầu tư/công ty chứng khoán mà IPO có thể chia làm 3 loại:

(1) Bảo lãnh với cam kết chắc chắn (firm commitment): Khi tổ chức tư vấn đồng thời bảo lãnh cho đợt IPO, giao dịch phát hành này được gọi là giao dịch có “cam kết chắc chắn” nghĩa là tổ chức tư vấn sẽ chịu toàn bộ trách nhiệm trong việc bán hết số cổ phiếu của doanh nghiệp. Nếu không bán hết sẽ phải mua loại toàn bộ số cổ phiếu còn lại

(2) Chào bán với nỗ lực tối đa (Best-effort underwriting): Trong nhiều trường hợp, tổ chức tư vấn chỉ cam kết sẽ làm hết sức mình để bán cổ phần chứ không cam kết sẽ bán hết, với hình thức này tổ chức bảo lãnh đóng vai trò là đại lí quỹ cho tổ chức phát hành.

(3) Chào bán trực tiếp cho công chúng (All or nothing): Là khi doanh nghiệp phát hành trực tiếp cổ phần cho nhà đầu tư trên thị trường mà không được tổ chức tài chính nào bảo lãnh. Ngân hàng đầu tư/công ty chứng khoán chỉ cung cấp dịch vụ tư vấn, giúp doanh nghiệp IPO hoàn thiện hồ sơ, thủ tục pháp lý với cơ quan quản lý và đánh giá nhu cầu của nhà đầu tư.

Các tổ chức bảo lãnh phát hành đều hưởng một khoản phí từ đợt phát hành. Và loại phí này thấp hay cao sẽ phù thuộc vào các hình thức IPO của doanh nghiệp với tổ chức bảo lãnh phát hành, doanh nghiệp đầu tư.

2. Điều kiện để phát hành IPO ở Mỹ và Việt Nam

2.1. Điều kiện IPO ở Mỹ

Để có thể niêm yết trên thị trường chứng khoán Mỹ, các công ty cổ phần cần phải đáp ứng những điều kiện khắt khe bởi Mỹ là nơi tập trung các sàn giao dịch lớn nhất, hiện đại nhất với những tiêu chuẩn an toàn nhất tính tới thời điểm hiện tại nên rất nhiều công ty, tập đoàn lớn đều hướng tới hoạt động IPO trên sàn chứng khoán Mỹ, cụ thể là 2 sàn giao dịch lớn nhất Nasdaq và NYSE. Và trước khi IPO thì các công ty phải đáp ứng các điều kiện của Sở Chứng khoán và các sàn:

Điều kiện IPO trên sàn NASDAQ

  • Số lượng cổ phiếu tối thiểu: 1,250,000
  • Giá tối thiểu trên một cổ phiếu: 4 USD/cổ phiếu
  • Số nhà tạo lập thị trường (tổ chức tư vấn-bảo lãnh phát hành): 3
  • Tổng lợi nhuận trước thuế 3 năm gần nhất: đạt 11 triệu USD, hoặc 2 năm gần nhất đạt 2.2 triệu USD và không có năm nào trong 3 năm gần nhất lỗ
  • Dòng tiền tối thiểu đạt: 27.5 triệu USD trong 3 năm tài chính gần nhất và không có dòng tiền âm. Giá trị thị trường trong 12 tháng gần nhất đạt 550 triệu USD; doanh thu năm tài chính liền kề đạt tối thiểu 110 triệu USD.
  • Công ty có thể không cần đáp ứng yêu cầu về dòng tiền trong điều kiện trên nếu có giá trị thị trường trung bình 12 tháng gần nhất đạt 850 triệu USD và doanh thu trong năm tài chính liền trước đạt 90 triệu USD. Nếu công ty không đáp ứng được một trong các 3 điều kiện, chẳng hạn thu nhập kinh doanh, thì phải đáp ứng được tiêu chuẩn tối thiểu lớn hơn đối với một yếu tố khác, như doanh thu.

Điều kiện IPO trên sàn New York (NYSE)

  • Số lượng cổ phiếu tối thiểu: 1,1 triệu
  • Giá trị thị trường cổ phiếu đại chúng: 40 triệu USD
  • Giá bán cổ phần tối thiểu: 4 USD
  • Vốn cổ đông tối thiểu: 60 triệu USD.
  • Tổng lợi nhuận trước thuế 3 năm gần nhất đạt: 10 triệu USD và không có năm nào trong 3 năm lỗ. Hoặc giá trị vốn hóa thị trường đạt 200 triệu USD
  • Công ty có ít nhất 2.5 triệu cổ phiếu lưu hành và 5000 cổ đông là nhà đầu tư cá nhân, giá trị tối thiểu 4USD/cổ phiếu và giá trị vốn hóa thị trường đạt 100 triệu USD

2.2. Điều kiện IPO ở Việt Nam

Tương tư với các thị trường ở Mỹ, để niêm yết trên Thị trường Chứng khoán Việt Nam, cụ thể là sàn Chứng khoán Hồ Chí Minh – HOSE và Chứng khoán Hà Nội – HNX, các doanh nghiệp cũng cần đáp ứng các điều kiện sau:

  • Vốn điều lệ: Tính theo giá trị trên sổ kế toán, tại thời điểm đăng ký IPO, doanh nghiệp phải có mức vốn điều lệ trên 30 tỷ đồng.
  • Kết quả hoạt động kinh doanh: Trong 2 năm liên tục trước thời điểm đăng ký IPO, doanh nghiệp hoạt động phải có lợi nhuận và không có lỗ lũy kế.
  • Có phương án hoạt động cụ thể: Doanh nghiệp cần phải cung cấp được phương án phát hành và sử dụng nguồn vốn thu được sau khi chào bán lượng cổ phiếu được các cổ đông thông qua.
  • Tỷ lệ số cổ phiếu có quyền biểu quyết: Theo quy định, tỷ lệ số cổ phiếu được quyền biểu quyết, được phát hành cần bán được cho hơn 100 nhà đầu tư không phải là những cổ đông lớn trong doanh nghiệp, là trên 15%. Trong trường hợp, vốn điều lệ của doanh nghiệp trên 1000 tỷ đồng thì tỷ lệ này bắt buộc phải đạt mức trên 10%.
  • Cam kết của cổ đông lớn nhất: Trong vòng 1 năm kể từ thời điểm kết thúc chào bán của hoạt động IPO, các cổ đông lớn nhất của doanh nghiệp phải cam kết luôn nắm giữ tối thiểu 20% vốn điều lệ của doanh nghiệp.
  • Yêu cầu về tính chất của doanh nghiệp: Doanh nghiệp lần đầu tiên thực hiện IPO phải đảm bảo đang hoạt động bình thường, ổn định; không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, không bị kết án liên quan đến việc xâm phạm trật tự quản lý kinh tế.
  • Lựa chọn công ty chứng khoán tư vấn: Doanh nghiệp phải có công ty chứng khoán tư vấn trong việc đăng ký phát hành chào bán cổ phiếu. Yêu cầu này không áp dụng đối với doanh nghiệp là công ty chứng khoán thực hiện IPO.
  • Yêu cầu về tài khoản: Doanh nghiệp cần mở một tài khoản phong tỏa nhận tiền mua cổ phiếu của đợt chào bán chứng khoán lần đầu tiên.
  • Cam kết: Doanh nghiệp cần cam kết sẽ niêm yết hoặc đăng ký giao dịch cổ phiếu trên hệ thống sàn giao dịch sau khi kết thúc IPO.

Khi doanh nghiệp về cơ bản có thể đáp ứng được các điều kiện trên, sẽ bắt đầu tiến hành quá trình đăng ký IPO, hồ sơ bao gồm:

  • Giấy đăng ký về việc IPO
  • Bản cáo bạch
  • Điều lệ doanh nghiệp
  • Quyết định của Đại hội đồng cổ đông trong việc phê duyệt phương án sử dụng nguồn vốn thu được sau khi IPO
  • Văn bản cam kết niêm yết hoặc đăng ký giao dịch cổ phiếu trên hệ thống sàn giao dịch sau khi hoàn thành đợt IPO.
  • Văn bản cam kết của các cổ đông lớn về việc duy trì nắm giữ tối thiểu 20% cổ phần của doanh nghiệp trong ít nhất 1 năm kể từ thời điểm kết thúc IPO.
  • Hợp đồng giữa doanh nghiệp và công ty chứng khoán với vai trò tư vấn.
  • Văn bản của ngân hàng về việc mở tài khoản phong tỏa nhận tiền mua cổ phiếu của đợt chào bán chứng khoán lần đầu tiên
  • Cam kết bảo lãnh phát hành (nếu có)

3. Đấu giá và các lưu ý khi mua cổ phiếu IPO

3.1. Đấu giá và các bước thực hiện đấu giá

3.2. Các lưu ý trước khi mua tham gia mua cổ phiếu IPO

Mặc dù tham gia vào IPO rất dễ dàng kiếm lợi nhuận, tuy nhiên trước khi tham gia các nhà đầu tư vẫn còn lưu ý một vài ý sau:

Tìm hiểu rõ bản cáo bạch của doanh nghiệp: Đây là bản báo cáo tóm tắt về tình hình sức khỏe cũng như tình hình hoạt động, tài chính của doanh nghiệp. Vì bản báo cáo do doanh nghiệp xây lên nên sẽ có những số liệu bị thao túng, cho nên nhà đầu tư càng phải đọc để biết được liệu doanh nghiệp có thực sự hấp dẫn hay không.

Nghiên cứu ngành doanh nghiệp đó: đây là bước quan trọng bởi dù doanh nghiệp có làm ăn tốt đến mấy nhưng ngành đó đang bị suy thoái và kém phát triển thì cũng khó có thể phát triển được.

Ưu tiên lựa chọn những công ty sử dụng định chế tư vấn bảo lãnh phát hành uy tín: để được IPO, các doanh nghiệp đòi hỏi phải có công ty tư vấn và bảo lãnh, do vậy với những công ty thuê định chế tư vấn uy tín, chất lượng sẽ càng hạn chế rủi ro hơn cho nhà đầu tư.

Và một vài lưu ý khác như:

  • Cổ phiếu IPO có thể chuyển nhượng
  • Cân nhắc trong việc mua cổ phiếu IPO của các công ty mới thành lập, chưa ổn định.
  • Hoàn tất quá trình đăng kí mua IPO trước khi thời hạn phát hành
  • Nhờ sự tư vấn của chuyên gia để hiểu rõ hơn về quy trình đấu giá và thông tin của công ty.

4. Các thương vụ IPO hot 2019 2020

4.1. Các thương vụ IPO đáng chú ý tại Mỹ

Dưới đây là một vài thương vụ 2019 – 2020 các nhà đầu tư có thể tham khảo để xem sự phát triển của các công ty mới niêm yết trên thị trường Mỹ

Công ty

Lĩnh vực hoạt động

Cổ phiếu niêm yết tại

Ngày chào sàn

Số vốn huy động được

Biến động giá cổ phiếu từ khi IPO

Uber

Ứng dụng gọi xe

NYSE

5/2019

8.1 tỷ USD

12.13%

Zoominfo

Nền tảng tiếp thị bán hàng

Nasdaq

6/2020

1 tỷ USD

100.5%

Albertsons

Siêu thị bán lẻ

NYSE

6/2020

0.8 tỷ USD

+17.5%

4.2. Các thương vụ IPO tại Việt Nam 2019 2020

Công ty

Lĩnh vực kinh doanh

Sàn niêm yết

Ngày chào sàn

Mức giá chào bán

Biến động từ ngày IPO

CTCP Dịch vụ Kỹ thuật Mobifone

Công nghệ thông tin

UpCoM

4/2019

26,000 VNĐ

13.8%

Tổng công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam

Tiện ích, năng lượng

HOSE

1/2019

14,900 VNĐ

-20.14%

Tổng công ty Dầu Việt Nam

Bán buôn hàng tiêu dùng

UpCoM

1/2019

20,200 VNĐ

-39.6%

Qua các thương vụ IPO 2019 2020, nhà đầu tư có thể hiểu rõ rằng không phải cứ IPO thì đó là doanh nghiệp tốt và tiềm năng. Vì vậy để có thể đầu tư lời và có lãi đối với cổ phiếu IPO nhà đầu tư cần phải có nhiều kinh nghiệm và cẩn trọng phân tích công ty trước khi đưa ra quyết định.

5. Kết luận

Không phải cổ phiếu sắp IPO nào cũng tạo nên thành tích đầu tư hấp dẫn. Điều quan trọng là nhà đầu tư cần phải nghiên cứu kỹ từ bản cáo bạch, tình hình kinh doanh của doanh nghiệp cho đến khuynh hướng nền kinh tế liệu có phù hợp với lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp hay không, đó mới là yếu tố quyết định trong việc có nên đầu tư cổ phiếu IPO của một doanh nghiệp.